Air Cuan Dubh Drilseach

An dèidh An Introduction to Gaelic Fiction le Morray Watson a leughadh, thàinig e a-steach orm gu bheil an t-uabhas de sheann sgeulachdan ficsean-saidheans againn anns a’ Ghàidhlig nach do leugh mi fhathast, agus mar sin, tha mi nis ag obair tron liosta aige agus a’ feuchainn ri a’ bheàrn sin nam eòlas a lìonadh. Tha mi an dèidh post a chur suas mu ‘An t-Eilean Céin’, agus an tràth seo, bheir mi iomradh aithghearr air sgeulachd le Rob Shirley a thàinig a-mach ann an Gairm 38 ann an 1961, ‘An Duine Ur’.

Tha ‘An Duine Ùr’, ann an seagh, na leudachadh air na tèarmannan ann am Frankenstein le Mary Shelley, agus i air a stèidheachadh ann an aonad ann an Alba anns an àm ri teachd far an dèanar glèidheadh agus ath-chuairteachadh bhall-bhodhaig dhaoine. An cois na h-obrach aca, ’s urrainn dha na lighichean cuirp ath-bheothachadh a-rithist, agus anns an sgeulachd, leanaidh sinn ceannard an aonaid tro aon latha àbhaisteach a thig gu ceann annasach dha.

Tha an sgeulachd glè ghoirid, agus mar sin, chan eil cus cothrom aig Shirley na tèarmannan aige a leasachadh ro fhada, ach tha an sgeulachd air innse gu math agus tha e soilleir gun robh Shirley ag amas air fìor sgeulachd fhicsean-saidheans a bhiodh a’ meòrachadh air beusan innleadaireachd bitheòlaich. Tha aon earrann innte an bha gu sònraichte aognaidh dhomh, nuair a thèid nighean ath-bheothachadh ann an corp grànda agus an aghaidh a toil, agus anns an fharsaingeachd, tha Shirley air faireachdainn an-fhoiseil a chruthachadh a ruitheas tron sgeulachd chun an deiridh gun-dùil.  Chuir Shirley car ‘spioradail’ ann an earball na sgeulachd, agus ged dh’iarradh tu barrachd ullachaidh dhan char seo ann an sgeulachd na b’ fhaide, taobh a-staigh crìochan na sgeulachd goiride, tha mi am beachd gu bheil e ag obair.

Mar mheòrachadh air innleadaireachd bhitheòlach tràth ann an eachdraidh rosg nuadh Ghàidhlig, b’ e sgeulachd adhartach eachdraidheal a bh’ ann, agus saoilidh mi nach do chaill i a’ bhuaidh anns na bliadhnaichean a chaidh seachd. Mar a chunnacas anns The International Summit on Gene Editing mìos sa chaidh, tha innleadaireachd bhitheòlach na cùis chonspaid fhathast, agus air an adhbhar sin, tha ‘An Duine Ur’ a cheart cho puingeil co-aimsireil an-diugh sa bha i nuair a chaidh a foillseachadh còrr is 50 bliadhna air ais.

O chionn greis, bha mi a’ leughadh an leabhair iomraitich aig Moray Watson, An Introduction to Gaelic Fiction, agus anns an earrainn dheth a-mach air na sgeulachdan goirid a nochd anns an iris, Gairm, thàinig mi thairis air iomradh air corra sgeulachd fhicsean-saidheans thràth air nach robh mi eòlach. A rèir Watson, is coltach gun do sgrìobh grunnan ùghdaran ficsean saidheans anns na seasgadan, agus iad gan sgrìobhadh anns an stoidhle a bha gnàthasach anns an genre anns an linn sin. Cha robh fios agam idir gun robh ficsean saidheans cho làidir anns a’ Ghàidhlig aig an àm, agus chaidh mi sa bhad sìos dhan leabharlann againn, a’ lorg gach sgeulachd air an tug Watson iomradh, agus a’ cur romham an leughadh.

Thòisich mi le sgeulachd le Garbhan MacAoidh, ‘An t-Eilean Céin’, a thàinig a-mach an clò ann an eagran 32 de Ghairm, anns an t-samhradh, 1960. Cho fad sa dh’fhiosraich mi, b’ e seo a’ chiad sgeulachd fhicsean-saidheans a chaidh a foillseachadh a-riamh anns a’ Ghàidhlig, agus ga leughadh ann an 2015, tha e coltach ri siubhail air ais ann an àm, seach siubhail air adhart. Chaidh a sgrìobhadh ann an stoidhle nan làithean geala ann am ficsean-saidheans. Tha iomradh air ’sàsairean itealaich’, air a’ Chogadh Fhuar agus air ‘bomaichean fuilbheanach (atomach)’. Tha e fior gu bheil ficsean-saidheans tric na sgàthan air cùraman an latha anns an tèid a sgrìobhadh, agus gu dearbh, tha brìgh agus cumadh ‘An t-Eilean Céin’ a’ riochdachadh zeitgeist na linne aice glè mhath.

Is dòcha gur e an rud as inntinnich mun sgeulachd an dòigh ’s gun do làimhsich MacAoidh cànanan innte: daonnan na ceist dhoirbh ann am ficsean Gàidhlig, agus gu h-àraidh ann am ficsean-saidheans Gàidhlig, saoilidh mi. Gun an sgeulachd a mhilleadh cus, ’s urrainn dhomh innse gur ann innte a thèid speuradairean comannach agus calpach gu planaid chèin far an tachair iad ri coigrich a bhruidhneas a’ Ghàidhlig. Tha cùl-sgeulachd mhac-meanmnach aig MacAoidh a mhìnicheas ciamar a sgaoil a’ Ghàidhlig dha na speuran, agus ge be cho craicte sa tha a’ chùl-sgeulachd, tha i a’ freagairt ceart gu leòr air nòs na h-aithris, agus a’ toirt na Gàidhlig dha na speuran ann an dòigh spòrsail. Agus a bharrachd air gnàthachadh na Gàidhlig ann am fànas mar amas, rinn MacAoidh obair gus briathrachas teicgnigeach saidheansail a ghnàthachadh anns a’ Ghàidhlig cuideachd, a’ cleachdadh fhaclan nach biodh idir cumanta, bu dòcha, mar ‘fuilbheanach’ agus ‘àile-bheathail’ (ocsaidean), ach a tha rin lorg ann an Dwelly agus a tha stèidhichte air freumhan Gàidhlig, an àite tarraing air faclan saidheansail a thig dhan Ghàidhlig air iasad bhon Bheurla-Laidinn-Greugais.

Tha e soilleir gun deach an sgeulachd a sgrìobhadh fo iùil ideòlas làidir agus mar oidhirp gus sealladh saoghal na Gàidhlig a leudachadh agus a nuadhachadh. Tha ‘An t-Eilean Céin’ sgoinneil agus cuideachd na dheagh uinneag air beachdan na linne anns an deach i sgrìobhadh. Mholainn gu mòr i. Tha mi a’ dèanamh fiughair ri na sgeulachdan FS tràth eile a leughadh agus nì mi aithisg orra sa bhlog seo cho luath sa gheibh mi cothrom.