Gàidhlig gun ghnè?

lenguaje_inclusivoCiamar a bhiodh eadh, nam faigheamaid cuidhteas gnè agus na tuisealan ann an Gàidhlig? Thòisich mi a’ smaoineachadh air an ceist seo an dèidh dhomh alt a leughadh anns an Washington Post mu oidhirp seòrsa Spàinnis a chruthachadh gun ghnè ann an Argentina, air sàillibh ’s gu bheil cuid am beachd gu bheil ceangal eadar cànan le gnè agus gnèitheachas.

Abair gun dèanadh gluasad dha leithid diofar nam obair-sa. An ùine a bhios mi a’ cosg a’ feuchainn ri gnè agus na tuisealan a sparradh a-steach ann an inntinnean na oileanaich bochd agam, cha ghabh eadh tomhas. Is gann gun tig neach thugam a-nis a-mach à FMG le gnè agus na tuisealan coileanta aca, agus fiù ’s am measg cuid a fhuair Gàidhlig san dachaigh agus FMG, is àbhaist gum bi gnè agus na tuisealan aca fhathast cugallach.

O chionn fhada, dh’fheòraich mo cho-obraiche, Meg Bateman, carson a tha sinn fhathast a’ teagasg riaghailtean nach eil bitheanta tuilleadh? Carson a dh’fheumas sinn uibhir de phinn dearg a chleachdadh nar n-obair? (Faic: Gàidhlig Ùr, 2010)

Na gabhaibh dragh. Chan eadh rud a nì aon neach fa leth a tha seo. Bidh mi fhathast a’ teagasg na seann riaghailtean. Gus obair fhaighinn agus gus a bhith air an aithneachadh mar Ghàidheil le ’deagh Ghàidhlig’, feumaidh na riaghailtean traidiseanta uile a bhith aig na oileanaich agam. Ach ’s fhiach eadh faighneach, le bhith a’ cumail oirnn a’ teagasg na riaghailtean seo, dè da-rìribh a tha sinn a’ glèidheadh, agus dè na cothroman a tha sin a’ call?

Dè ur beachd?

PS, seo na riaghailtean gun-ghnè a chleachd mi gu h-àrd:

Riochdair: an seann riochdair neodrach Gàidhlig, eadh;

Riochdair sealbhach: am fear fireann, a (le sèimheachadh), ach chan eil fios agam gu bheil seo ceart. Is dòcha gum bu chòir riochdair sealbhach neodrach fa-leth a chleachdadh;

An t-alt singilte: an/m, (gun sèimheachadh, gun t-) anns a h-uile tuiseal;

An t-alt iolra: na (gun h-) anns a h-uile tuiseal;

Am buadhair: gun sèimheachadh, gun chaolachadh anns a h-uile tuiseal;

An t-ainmear singilte: gun chaolachadh anns a h-uile tuiseal;

An t-ainmear iolra: am foirm bunasach iolra anns a h-uile tuiseal.

Chan eil fhios ’m dè mholainn fhathast a thaobh riochdairean roimhearach, no riochdairean roimhearach sealbhach. Beachdan?

 

Air a phostadh ann an naidheachd | Sgrìobh beachd

Chunnacas ann an Dùn Èideann

gaelicmobile

An Gaelicmobile. Dealbh le Roddy.

Air a phostadh ann an punc | Sgrìobh beachd

Trusadh: Leabhraichean Gàidhlig

trusadh
Chaidh fìor dheagh phrògram mu litreachas na Gàidhlig a-mach a-raoir, agus le beagan seann bhideo dhiomsa a’ leum mun cuairt agus a’ sgreuchail mar bhaothaire! Cò dh’iarradh am bainne leis? Bidh am prògram air an iplayer gu an 9mh latha dhen t-Sultain. Mealaibh ur naidheachd air Iain Fionnlagh MacLeòid agus a sgioba. Sàr obair!

Air a phostadh ann an naidheachd | Sgrìobh beachd

Tochmarc Emire

CudesiresarmsAs t-samhradh seo, chuir mi romham barrachd obrach a dhèanamh air na stuthan-teagaisg agam a-mach air fuaimneachadh, agus bha mi shìos ann an Leabharlann SMO greis latha bhon dè, feuch an lorgainn sgeulachd bheag a dh’fhaodainn cleachdadh mar phìos leughaidh anns a’ chlas. Bha mi ag iarraidh pìos a bhiodh tarraingeach agus traidiseanta, sgeulachd na Fèinne bu dòcha, agus goirid gu leòr gus an gabhadh i leughadh anns a dhà no trì mionaidean. Ged a tha beartas de sgeulachdan againn anns an leabharlann, cha do lorg mi tè a bha buileach ceart. Mar sin, chuir mi romham tè a sgrìobhadh mi fhìn, agus sin a rinn mi an-dè. Sgrìobh mi sgeulachd, neo seòrsa geàrr-chunntas air an sgeulachd ainmeil, Tochmarc Emire. Is toil leam i, oir tha dithis bhoireannach làidir innte, tè dhiubh a’ fuireach ann an Slèite fhèin. Gu math iomchaidh dhan chlas agam! Seo i ma-tà. Dè ur beachd?

Suirghe Eimhir

Bha ann roimhe seo rìgh mòr, dam b’ ainm Conchobhar, a’ fuireach ann an Eamhain Mhacha, ann an Ulaidh, ann an Èirinn a Tuath. Latha a bha seo, bha na h-Ultaigh uile aig dùn an rìgh, ag òl bhon Iarann Ghuail (cuach cho mòr ri togsaid), agus a’ farpais ri chèile le claidheamhan agus le sleaghan. Thug Cù Chulainn bàrr air a h-uile fear aca, agus ghabh na h-Ultaigh comhairle ri chèile mu Chù Chulainn an uair sin, oir bha mnathan Uladh uile gu math titheach air. Cha robh bean aig Cù Chulainn aig an àm, agus chuir Conchobhar seachd fir a-mach gu gach ceàrnaidh ann an Èirinn, feuch am faigheadh iad bean dha, ach an ceann latha agus bliadhna, thill iad uile, gun sgeul air bean a chòrdadh ri Cù Chulainn.

Latha de na làithean, bha Cù Chulainn a’ siubhail anns a’ charbad-chogaidh aige tro Lusca, faisg air Baile Átha Cliath, agus chunnaic e nighean bhrèagha, Eimhir, na suidhe ann an achadh, ri fuaigheal. Rinn Cù Chulainn suirghe air Eimhir agus ghabh iad trom ghaol air a chèile. Ach sheas athair Eimhir, Forgall Monach, nan aghaidh, agus ars esan ri Cù Chulainn, “Chan fhaod thu mo nighean a phòsadh gus an ionnsaich thu sabaid bhon bhan-ghaisgeach, Sgàthach, ann an Alba.” Bha Forgall an dòchas gum faigheadh Cù Chulainn bàs ann an Alba, leis cho fiadhaich ’s a bha Sgàthach, ach cha robh eagal air Cù Chulainn fhèin.

“Nì mi sin,” ars esan. Sheòl e gu Dùn Sgàthaich, ann an Slèite, anns an Eilean Sgitheanach, agus nuair chaidh e suas gu doras an dùin, cha do ghnog e, ach chuir e a shleagh dìreach troimhe.

“Duine treun a tha seo,” ars Sgàthach, agus dh’ionnsaich i sabaid dha. Aig an àm seo, bha Sgàthach a’ cogadh ri Aoife, a’ bhan-ghaisgeach a bu ghairge ann an Alba, agus air latha a’ chatha, chaidh feachd Sgàthach sìos dhan bhlàr an aghaidh feachd Aoife. Gus nach èireadh beud do Chù Chulainn, thug Sgàthach deoch shuaine dha, ach bha Cù Chulainn ro làidir, agus cha tug an deoch cus buaidh air; cha b’ fhada gus an robh e air ais na dhùisg agus shìos ann am meadhan a’ bhlàir. Bha an cath feargach, fuilteach. Bhris Aoife an claidheamh aig Cù Chulainn, ach rug Cù Chulainn oirrese, shad e dhan làr i, agus thug e oirre gèilleadh.

B’ ann an dèidh sin a dh’ionnsaich Sgàthach do Chù Chulainn mar a chuireadh e an Gath-Bolg (sleagh fuathasach gàbhaidh), agus an t-eòlas sin aige, sheòl e air ais gu Èirinn. Thriall e gu Lusca agus thug e ionnsaigh air an dùn a bh’ aig Forgall Monach, athair Eimhir. Rinn Cù Chulainn leum a’ bhradain thairis air balla an dùin agus mhairbh e na fir a lorg e ann. Fo eagal, leum Forgall fhèin far balla an dùin, agus bhàsaich e. Thug Cù Chulainn Eimhir leis, maille ri poca òir agus poca airgid a lorg e anns an dùn, agus chaidh iad air ais gu Eamhain Mhacha ann an Ulaidh. Phòs iad an sin, agus cho fad ’s a bha iad beò, cha do dhealaich iad a-riamh.

 

Air a leasachadh bho:

Hull, Eleanor (1898) The Cuchullin saga in Irish literature. Lunnainn: David Nutt, 55‒84.

Meyer, Kuno (1888) “The wooing of Emer,” Archaeological Review 1: 68–75, 150–155, 231–235, 298–307.

Air a phostadh ann an naidheachd | Sgrìobh beachd

An Dùd

Neil
50 bliadhna air ais an-dè, is NA cho fionnar ri cularan. Dùd, tha thu, mar, a’ snàmh ann am fànas an-dràsta! Agus tha thu a’ dol a choiseach air a’ ghealaich an ceann dà latha!!

Ach, tha esan coma. Latha obrach eile.

Foto le NASA san raon phoblach.

Air a phostadh ann an fànas | Sgrìobh beachd

The Highest Apple / An Ubhal as Àirde

Ubhal as AirdeTha seo togarrach, agus na iongnadh beagan cuideachd. Fhuair mi post-d bho Wilson McLeod greis bheag air ais, a’ faighneachd am bithinn deònach nan nochdadh earrann bho ACDD ann an leabhar-cruinneachaidh a bha e a’ deasachadh, agus thuirt mi gu dearbh gum bithinn, an dùil ge-tà, leis mar a bhios cùisean a’ gluasad cho slaodach anns an t-saoghal-fhoillseachaidh, gun nochdadh an leabhar an ceann bliadhna no trì, ach seo sanas dheth, ag ràdh gum nochd e anns an t-Sultain. Tha sin sgoinneil! Cha robh mi eòlach air an t-sreath seo, ach is coltach gum bi Francis Boutle a’ foillseachadh chruinneachaidhean mar seo ann an iomadh mion-chànan Eòrpach. Chaidh am fear Gàidhlig a dheasachadh le Wilson agus le Michael Newton. Chan eil cus fiosrachaidh anns an t-sanas mu na pìosan eile a nochdas ann, ach tha mi da-rìribh a’ dèanamh fiughair ris. Is coltach, ma cuirear òrdugh a-steach an-dràsta, gum faighear lasachadh beag anns a’ phrìs.

Air a phostadh ann an naidheachd | Sgrìobh beachd

Am fear nach cluinn air chòir…

Tha mi air ais anns na Stàitean greis, agus mar sin, nas mothachail air an iomadh rud mu na daoine agam fhìn nach tuig mi. Tuigear, aig ìre inntleachdail, gu bheil gràin-chinnidh fighte gu domhainn ann an eachdraidh agus sructar a’ chomainn againn anns na Stàitean, agus tuigear cuideachd mòran dhe na factaran sòisealta, eaconamach is poilitigeach a lean chun an t-suidheachaidh far a bheilrepublicans geal-cheannsalaiche againn mar phrìomhaire, ach fhathast, thig forc-eanchainn orm nuair a chì mi dàta mar seo (deas), a sheallas gum bi faisg air an dàrna leth de na Poblachdaich gheala anns na Stàitean air an sàrachadh nuair chluinneas iad cànan eile seach a’ Bheurla mun cuairt orra. Smaoinich: dìreach nuair a chluinneas iad cànanan eile; cha b’ ann nuair a bhruidhneas cuideigin cànan eile riutha, ach a-mhàin, nuair a chluinneas iad cànan sam bith seach a’ Bheurla mun cuairt orra. Do-chreidsinneach. Ciamar a tha na daoine seo beò? Tha na Stàitean Aonaichte am measg nan dùthchannan às iom-chànanaich ann an saoghal na Beurla, le faisg air 20% de na teaghlaichean a’ bruidhinn cànan eile seach a’ Bheurla aig an taigh. Cha tèid thu àite sam bith an seo gun cànanan eile a chluinntinn. Tha iad dìreach san àile mun cuairt ort fad na h-ùine, agus ’s e sin am measg nan rudan as fheàrr leam mu thighinn air ais gu dùthaich m’ àraich òig, an t-ioma-chànanas a chluinneas mi anns a h-uile àite. Ach na daoine ann an uaine gu h-àrd — dè tha ceàrr orra?

Tùs: Americans See Advantages and Challenges in Country’s Growing Racial and Ethnic Diversity, Pew Research Center.

Air a phostadh ann an naidheachd | Sgrìobh beachd