Air Cuan Dubh Drilseach

Luaithead-teicidh?

Air a phostadh An Cèitean 19, 2015 le lasairdhubh

Bha mi a’ leughadh tro Dwelly an latha eile — dhiup, chan eil beatha agam — agus thachair mi ris an fhacal, teòthad, ga mhìneachadh le Dwelly mar degree of heat, agus thàinig e a-steach orm, duh … sin a’ Ghàidhlig air temperature. Feumas gu bheil mi tiugh, ach gu ruige sin, cha robh mi eòlach air facal air temperature anns a’ Ghàidhlig, ga thuigsinn mar sgèile °C no °F, agus ann an còmhradh Gàidhlig, chleachdainn am facal Beurla air iasad. Cha chreid mi gun cuala mi teòthad air aithris na tìde air Radio nan Gàidheal, chan eil cuimhne agam, ach saoilidh mi gum biodh e freagarrach.

Beagan ron sin, lorg mi am facal, searbhad ann an Dwelly, ga mhìneachadh mar degree of bitterness, sourness, harshness or severity, agus smaoinich mi, seagh, is dòcha gur e searbhad am facal Gàidhlig ceart air acidity (pH) anns a’ Ghàidhig. ’S e searbhag am facal a th’ aig Mark agus a th’ aig an t-Seotal air acid, agus mar sin, saoilidh mi gu bheil acidity no ‘degree of acidness’ ga riochdachadh gu math le searbhad.

A’ smaoineachadh anns an dòigh seo, tha iomadh facal anns a’ Ghàidhlig gan dèanamh leis an leasachan -ad — ann an co-fhreagairt air an leasachan -ness anns a’ Bheurla — a dhèanadh deagh eadar-theangachadh air faclan saidheansail teicnigeach a tha a’ ciallachadh degree of rudeigin. Seo liosta goirid a lorg mi ann an Dwelly, le beachd air a’ bhriathar theicnigeach a fhreagradh orra:

dealraichead — degree of brightness — luminosity?
luaithead — degree of swiftness — velocity?
searbhad — degree of bitterness — acidity?
teòthad — degree of heat — temperature?
tomad — bulk, largeness (tomuilt) — mass?

Gu dearbh, chì mi gu bheil An Seotal a’ dol le tomad air mass. Agus tha mi cinnteach, le beagan smaoineachaidh gun b’ urrainnear iomadh briathar teicnigeach, saidheansail eile a chruthachadh, a’ cleachdadh an leasachain -ad anns an dòigh seo.

Nis, seo a’ cheist: chleachd mi luathas air velocity ann an ACDD, agus mar sin, ’s e luathas-teichidh a chleachd mi air escape velocity agus a chleachd mi mar thiotal dhan chiad chaibideil, ach an robh mi ceàrr? Am bu chòir dhomh luaithead-teichidh a chleachdadh na àite? Dè ur beachd?

Air a phostadh ann an corpas ficsean-saidheans | 5 beachd(an)

No Man’s Sky

Air a phostadh An Cèitean 15, 2015 le lasairdhubh

Sgrìobh mi post o chionn greis mu dhubh-fhacail Fermi agus air a’ chuspair sin, mholainn a’ bhideo ùr spòrsail seo aig Kurz Gesagt:

Anns a’ phost a sgrìobh mi, shònraich mi aon fhuasgladh inntinneach dhan dubh-fhacail, agus ’s e sin gum fàsadh fìorachd ghu-bhith cho eagarra math, nach bu mhiann le coigrich adhartach na planaidean aca fhàgail idir. Mar fhianais a bharrachd an taic ris an argamaid sin, coimheadaibh aig a’ bhideo seo dhen gheama fhicsean-saidheans, No Man’s Sky:

Eu-choltach ri geamannan eile mar Eve Online no Star Citizen, chan eil leasaichean No Man’s Sky a’ cuimseachadh air fiorachas buileach, ach air an stoidhle ealain a chithear air seann leabhraichean ficsean-saidheans clasaigeach – caran os-fhìorach agus triopaidh – agus nach eil e àlainn. Ged nach e geamair a th’ annam, bu toil leam seòladh mun cuairt No Man’s Sky beagan, nuair a thig e a-mach air PC. A thuilleadh air na longan-fànais agus na planaidean craicte, tha dineosoran aca!

Cuideachd, eu-choltach ri mòran gheamannan eile, tha No Man’s Sky ga chruthachadh tron ghnìomh, agus mar sin, ann an teòiridh, tha saoghal a’ gheama gun chrìch, le billeanan is billeanan de phlanaidean a dh’fhaodadh tu lorg. Nis, can gun robh thu beò ann an siobhaltas coigreach adhartach, le saoghalan gu-bhith mar seo rim faighean, a cheart cho triopaidh ach fada na bu mhionaidich, agus gun crìch. Am fàgadh tu a’ phlanaid agad gus siubhail iomadh linn tron domhainn mhòir chunnartaich fhalaimh nuair a b’ urrainn dhut fuireach aig an taigh agus siubhail tro gheama ghu-bhith mar seo, gu sgiobalta luath agus gun chunnart?

Air a phostadh ann an fànas, Ficsean-saidheans, saibeirneatachd | Sgrìobh beachd

Factaraidhean gun obraichean (beò)

Air a phostadh An Cèitean 5, 2015 le lasairdhubh

“It is necessary to replace human workers with robots…”
Di Suoling, head of Taiwan Business Association

O chionn greis, chuir mi post suas mun bhideo, Humans Need Not Apply, le CGP Grey, agus esan am beachd gun tig an latha an ceann tamaill bhig anns am bi robotan a’ gabhail thairis air an obair againn uile. Mar fhianais a bharrachd gu bheil linn nan robotan a’ tighinn gar h-ionnsaigh gun abhsadh, tha an China Daily air aithisg an-dè gu bheil a’ chiad fhactaraidh ‘obraiche-neoni’ ga leasachadh ann an Sìne an-dràsta fhèin. Agus ged a tha na Sìnich air toiseach càich, ma dh’fhaoidte, a thaobh leasachaidhean ann an robotachd, chan ann dìreach ann an Sìne a thèid robotan-obrach fhaicinn ann an dreuchdan iongantach ùra. Mar eisimpleir, chì sibh anns a’ bhideo gu h-ìosail robot a’ cur ghoirmean-searradh craicte luath aig Bob’s Market ann am Mason, West Virginia:

Dhomhsa dheth, chan eil fios agam mu rannsachadh soiseochànanach, ach a thaobh teagaisg chànain, tha mi cinnteach gum faic mi compiùtair a’ dèanamh na h-obrach teagaisg agam an ceann mu dheich bliadhna. Dè ur beachd? Dè cho luath ’s a bhios iad a’ cur robot nur n-àite aig ur n-obair-sa? Agus na theiribh dhomh nach dèan robot ur n-obair dhoirbh shònraichte — thig an latha agaibh cuideachd a bheibidh!

Via io9.com agus boingboing.net via digg.com.

Air a phostadh ann an saibeirneatachd | 3 beachd(an)

Robotan Cogaidh

Air a phostadh An Giblean 27, 2015 le lasairdhubh

Bha mi aig dìnnear le caraid an latha eile, agus dh’iarr i orm, ann an da-rìribh, an do chreid mi gun tigeadh an latha nuair a dh’fhàsadh coimpiutairean fèin-mhothachail mar a chaidh a dhealbhadh anns an nobhail agam? Dh’fhreagair mi, gu dearbh, gun do chreid. Is dòcha gu bheil an t-àm ri teachd a dhealbhaich mi ann an ACDD a’ faireachdainn fada air falbh ann an corra seagh, agus aidichidh mi gur fada gus an tig an latha anns am bi siubhail nas luaithe na leus againn, ma thig e idir, ach a thaobh coimpiùtaireachd agus robatachd, abair gu bheil teicneòlas a’ ruith air toiseach oirnn na dheann. Mar aon eisimpleir gu sònraichte draghail dheth, chithear anns a’ bhideo gu h-àrd gu bheil na cogaidhean robatach air tòiseachadh mar thà, an ann riochd nan drònan, agus is coltach gu bheil robotan cogaidh a’ dol a dh’fhàs mòran nas adhartaich agus nas bitheanta gu h-eagalach luath. ’S e a’ cheist a th’ ann, nach do fhreagair iad anns a’ bhideo, a bheil dòchas idir againn gum b’ urrainn dhuinn casg a chur air leasachadh an teicneòlais seo? Ma tha e doirbh stad a chur air sgaoileadh an teicneòlais niùclasaich air feadh an t-saoghail, nach bi e iomadh uiread nas dorra stad a chur air leasachadh an teicneòlais a chum robotan cogaidh? An gabh e dèanamh idir, no an coinnich sinn ri robotan muirteach anns an àm ri teachd, ged a bhitheamaid deònach no diombach?

Bho Motherboard via Laughingsquid.

Air a phostadh ann an saibeirneatachd | 3 beachd(an)

Leabhar-èisteachd

Air a phostadh An Giblean 16, 2015 le lasairdhubh

Tha mi uabhasach toilichte innse gu bheil sinn ag obair an-dràsta air leabhar-èisteachd de ACDD a thig a-mach uaireigin tràth anns an t-samhradh seo tighinn. Chuir CLÀR ACDD air adhart ann am farpais a chùm Foillseachadh Alba, ann an co-bhonn ris an Royal National Institute of Blind People agus Skills Development Scotland, anns an rachadh còig leabhraichean a thaghadh gu clàradh mar leabhraichean-èisteachd, agus nach do bhuannaich ACDD tè dhe na duaisean sin. Aibheiseach math! Agus nas fheàrr buileach, dh’aontaich Màrtainn Mac an t-Saoir gun leughadh e an nobhail. Tha Màrtainn cho tàlantach, an dà chuid mar sgrìobhadair agus mar chleasaiche; tha e a’ dol a bhith craicte fhèin math. Tha Màrtainn air a’ mhòr-chuid a chlàradh a-nis, agus fhad ’s a bha e anns an stiùideo, bhruidhinn e fhèin agus John Storey ri Robert Kirkwood mun thionnsgnadh.

Cluinnear am podcast an seo:

Seo an liosta slàn dhe na leabhraichean a bhuannaich:

The Hairdresser of Harare le Tendai Huchu (Freight Books)

The Disappearance of Adele Bedeau le Graeme Macrae Burnet (Saraband)

The Girl on the Ferryboat le Aonghas Pàdraig Caimbeul (Luath Press)

Air Cuan Dubh Drilseach (CLÀR)

Mindblind le Lari Don (Floris Books)

Air a phostadh ann an naidheachd | 4 beachd(an)

Ne: neon no nìon? Ceist a’ bhriathrachais theicinigich sa Ghàidhlig

Air a phostadh An Giblean 6, 2015 le lasairdhubh

Speactram slàn nìon, Coitcheannas Cruthachail le Jan Homann

An rèis cànanachais agus soiseochànanachais, is cinnteach nach coinnichear ri cuspair cho tòcail connspaideach ri dealbhadh corpais. Bho shusbaint na cuspair, cha bhite an dùil ris. Tha dealbhadh-corpais cho tioram fuar, air an uachdar co-dhiù, ach uair is uair, chithear an aon rud: cho luath a theothaicheas an deasbad nuair a thig e gu leasachadh briathrachais, litreachaidh no gràmair. Mar a sgrìobh Rosina Lippi-Green is i a-mach air deasbadan air a’ Bheurla cheart anns na Stàitean Aonaichte:

“Some of the discussion around language standards is so emotional in tone that parallels can be drawn to disagreements between scientists and theologians over the centuries.”
(Lippi-Green 1997, 169)

Is coltach gu bheil seo gu sònraichte fìor nuair a thathas a-mach air dealbhadh corpas mion-chànain. Is dòcha, mar thoradh air brisgead chànanan fo chunnart, gu bheil labhraichean mhion-chànanan gu h-àraidh cùramach mu na cànanan aca, a’ faicinn dealbh-corpais mar bhagairt. Bha e iongantach fhaicinn, mar eisimpleir, cho tro chèile ’s a bha cuid nuair a thàinig e am follais gun robh Bòrd na Gàidhlig a’ beachdachadh air acadamaidh chànain a stèidheachadh airson na Gàidhlig. Bha cuid gu math feargach agus iad nan seasamh gun daingeann an aghaidh a’ mholaidh, ach tha e doirbh a thomhas le cinnte dè tha na gearanan seo a’ ciallachadh, dè cho riochdail ’s a tha na guthan làidir seo air beachd na mòr-chuid. Cum ort a leughadh →

Air a phostadh ann an corpas ficsean-saidheans, Ficsean-saidheans | 9 beachd(an)

Fìorachd ghu-bhith, hipeitis Bostrom agus dubh-fhacal Fermi

Air a phostadh Am Màrt 20, 2015 le lasairdhubh

Chithear anns a’ bhideo gu h-àrd staid na h-ealain ann am fìorachd ghu-bhith choimpiùtaireach, Unreal Engine. ’S ann do geamaichean coimpiùtair a chaidh a dhèanamh, ach ’s urrainnear a chleachdadh ann an tionnsgnaidhean gu-bhith sam bith. Tha am fìorachas ann cho iongantach, ga dhèanamh ann am fìor-thìm is coltach, agus a’ coimhead air àrainneachd Ghàidhealach ga riochdachadh innte, thàinig e a-steach orm, ann an greiseag, bidh na prògraman seo cho eagarra, carson a dh’fhàgadh tu an taigh? B’ urrainn dhut a bhith beò ann an àrainneachd a cheart cho ‘fìor’ ri fìorachd fhèin, ach gun chunnart, bhròn no èiginn. B’ urrainn dhut siubhail gu planaidean eile, gu rionnagan eile, agus tachairt ri iomadh iongnadh, gun an dachaigh fhàgail. Tha cumhachd choimpiùtaireach ga leasachadh cho luath, chan ann fada gus an urrainn dhut a bhith beò ann am prògram gu-bhith a bhios cho math, is dòcha, nach urrainn dhut a ràdh le cinnt a bheil e fìor gus nach eil.

Agus thug an smaoin sin mi gu fuasgladh do dhubh-fhacal Fermi, a tha a’ tarraing, ann an dòigh, air hipeitis Bostrom: ma dh’fhaoidte nach faic sinn sgeul air coigrich bho phlanaidean eile, air sàilleabh ’s nach eil adhbhar aca an dachaigh aca fhèin fhàgail. Smaoinichibh, carson a shiubhladh tu eadar na rionnagan – euchd a mheasar do-thuigsinn doirbh – nuair as urrainn dhut siubhail ann gu gu-bhith gun cunnart agus anns a’ bhad. Measar gur e linntean a bhios ann, is dòcha, mus bi e comasach dhuinn siubhail eadar na rionnagan, ach ann an deich no fichead bliadhna, is dòcha, bidh fiorachd ghu-bhith cho adhartach ’s nach leig sin leas. A’ coimhead air a’ bhideo gu h-àrd, creididh mi gum bi an saoghal ùr gu-bhith againn ann an tamall beag. An uair sin, cò dh’fhàgas an taigh?

Via laughingsquid. Airson diofar fhuasglaidhean dhan dubh-fhacal Fermi, am fear gu h-àrd nam measg, faicibh: io9.

Air a phostadh ann an fànas, naidheachd | 1 bheachd

Eachtradh agus litreachas eachtrannach

Air a phostadh Am Màrt 16, 2015 le lasairdhubh

The earliest novelists discovered adventure. Thanks to them we find adventure itself beautiful and wish to have it.

— Milan Kundera, The Art of the Novel, 1986, td. 122.

As dèidh dhomh am post mu dheireadh a sgrìobhadh agus as dèidh dhomh meòrachadh air an alt aig Philip O’Leary air ficsean saidheans ann an Gàidhlig na h-Èireann, tha mi air smaoineachadh mòran air an luaidh a rinn O’Leary air Alan Titley, agus am beachd gu bheil barrachd ’sgudal’ a dhìth air litreachas na Gàidhlig. Ged nach rachainn leis an fhacal sgudal, is dòcha, tha mi ag aontachadh gu bheil litreachas na Gàidhlig a’ faireachdainn uabhasach taobhach ri aon stoidhle àraid, no ri aon chruth dhen nobhail, no ri aon amas is dòcha. Bha mi a’ smaoineachadh air a’ phuing seo gu sònraichte fhad ’s a bha mi a’ leughadh an leabhair, The Art of the Novel, le Milan Kundera, agus e, anns a’ chiad chaibideil, a’ dol thairis air eachdraidh na nobhail anns an Roinn Eòrpa, bho Cervantes air adhart. Tha Kundera air Cervantes a shònrachadh mar stèidhiche na nobhail Eòrpaich, agus an nobhail eachtraidh aige, Don Quixote, mar a’ chiad nobhail cheart anns an Roinn Eòrpa.

Feumaidh mi aideachadh, agus coltach ri mòran daoine eile, tha mi eadar dà bharail a thaobh Kundera: tha a’ mhòr-chuid dhe na beachdan aige gun stàth, ach tha mu, is dòcha, 20% dhe na beachdan aige garbh smaoineachail, agus saoilidh mi gu bheil rudeigin inntinneach aige agus e a’ cumail a-mach gu bheil eachtradh aig bunait na nobhail Eòrpaich mar chruth ealain. Ghlac am beachd seo mi, oir, is coltach nach b’ urrainn dhomh ach eachtradh a sgrìobhadh. Chan eil fhios ’m am b’ urrainn dhomh nobhail shaiceòlach a sgrìobhadh, mar eisimpleir. Cò aig’ a fios dè bhios romham mar ùghdar anns an àm ri teachd, ach gu ruige seo, bha mi air mo tharraing gu làidir gu sgrìobhadh eachtradh. Tha eachtradh agus aithris an eachtraidh air a bhith gam thàladh bhon a bha mi gu math òg, agus fiù ’s chun an latha an-diugh, sin an seòrsa nobhail as fheàrr dhomh leughadh, agus sin an seòrsa sgeulachd is fheàrr dhomh innte. Tha mi a’ smaoineachadh orm fhìn mar eachtrannaiche agus is toil leam cluinntinn agus leughadh mu na h-eachtraidhean aig daoine eile. Tha e gam chumail òg is dòchasach.

Agus saoilidh mi, ma tha rudeigin a dhìth air litreachas na Gàidhlig, ’s e sin e: barrachd nobhailean le eachtradh aig am bunait. Chuir Kundera air adhart gu bheil am miann air eachtradh aig tùs na nobhail Eòrpaich agus gu bheil eachtradh bòidheach dhuinn mar thoradh. Saoilidh mi fhìn gu bheil am bòidhchead agus an dòchas an lùib sgeulachdan eachtraidh nan riatanas ann an litreachas na Gàidhlig agus gu bheil barrachd dha leithid a dhìth, do chloinn, seagh, ach gu h-àraidh do dh’inbhich. Nam bharail, ’s e eachtradh a dh’fhosglas suas na nobhail ann an Gàidhlig agus a bheothaicheas as ùr i. Tha mi ag iarraidh barrachd nobhailean Gàidhlig dhen a h-uile seòrsa is cinnteach, ach thàr gach nì, thoiribh dhomh eachtradh. Tha eachtradh beò brèagha agus tha mi ga iarraidh nam bheatha.

P.S.: Dè ur barail: am b’ fheàrr leibh am facal iasaid Èireannach air adventure, eachtradh; no am b’ fheàrr leibh am facal a tha nis cumanta ann an litreachas na cloinneadh, dàna-thuras? Tha mi fhìn taobhach ri eachtradh, ach tha an trioblaid ann gu bheil e, anns an tuiseal ghinideach, co-ionnan ri eachdraidh, co-dhiù, a thaobh fuaimneachaidh.

Air a phostadh ann an corpas ficsean-saidheans, Ficsean-saidheans | 29 beachd(an)

Ficsean saidheans ann an Gàidhlig na h-Èireann

Air a phostadh Am Màrt 9, 2015 le lasairdhubh

Thug Fearghas MacFhionnlaigh alt inntinneach dham aire, Science Fiction and Fantasy in the Irish Language le Philip O’Leary aig Colaiste Boston anns na Stàitean. Tha an t-alt beagan sean a-nis, ach a’ sgrìobhadh ann an 2005, mheas O’Leary nach robh mòran ficsean-saidheans ann an Gàidhlig na h-Èireann a b’ fhiach leughadh, agus bheachdaich e air adhbhar na h-easbhaidh sin. Chuir e dà adhbhar air adhart: nach robh mòran suim aig na h-Èireannaich ann an saidheans tràth anns an fhicheadamh linn; agus nach robh mòran ùidh aig ùghdaran Gàidhlig anns a’ genre co-dhiù agus air sàilleabh ’s nach do mheas iad gun robh ficsean-saidheans ‘cudromach’ gu leòr:

And if the traditionally devout may once have found science fiction potentially sinful, more recent Gaelic authors, eager to produce Literature with a capital L, seem to have found it silly. At any rate few literatures in the world today could be so top-heavy in their concentration on the serious and experimental over the light and accessible. As Alan Titley pointed out more than 20 years ago, Irish literature needs a lot more of what he called ‘junk’ of all kinds if it is to capture and hold readers.

Chan urrainn dhomh beachdachadh air a’ chiad adhbhar, ach a thaobh an dàrna adhbhair – gu bheil fada a bharrachd ùidh aig ùghdaran Gàidhlig ann am ficsean litreachail – tha mòran air an aon chlaon-bheachd a lorg ann an litreachas Gàidhlig na h-Alba cuideachd. Tha mi air a’ ghairm aig Titley a chluinntinn tric ann an Alba, airson barrachd ’sgudal’ ann an litreachas na Gàidhlig, agus le ’sgudal’ thathas a’ ciallachadh, tha mi am beachd, nobhailean eucoir, romans, guanais, agus is dòcha, ficsean-saidheans. Hmm…

Nuair a leughas mi ficsean saidheans, chan eil mi an dùil ri sgudal, ach cuid dhen litreachas as dùbhlanaich agus as inntinnich a leughar anns an latha an-diugh, agus gu dearbh, tha mi a’ smaoineachadh, anns na deich bliadhna on a sgrìobh O’Leary an t-alt seo, gu bheil ficsean-saidheans air barrachd spèis a chosnadh anns an fharsaingeachd. Mar a chùm Iain M. Banks a-mach, anns an t-saoghal nuadh anns a bheil teicneòlas a’ toirt buaidh nas treasa air beatha mhac-an-duine le gach latha, tha ficsean-saidheans a’ sìor fhàs nas cudromaich mar genre. Agus am fianais Mary Shelley gu Kazuo Ishiguro, an robh daoine inntinn-fhosgailte a-riamh fo amharas gum b’ urrainnear litreachas le ‘L’ mòr a sgrìobhadh ann am ficsean-saidheans? Ach chan eil teagamh gu bheil cuid mhòr ann fhathast nach cuir mòran diù anns an genre, agus is dòcha gu bheil am beachd staoin sin a’ claonadh sgrìobhadh ann an Gàidhlig na h-Èireann agus Gàidhlig na h-Alba fòs. Bhiodh e gu sònraichte math cluinntinn bho na h-Èireannaich air a’ cheist seo. A bheil deagh fhicsean-saidheans ga sgrìobhadh ann an Gàidhlig na h-Èireann idir? Ma tha, cò na nobhailean as fheàrr libh? Agus mur h-eil, nur barail, carson?

Air a phostadh ann an Ficsean-saidheans | 6 beachd(an)

Beachlann Shrutha

Air a phostadh Am Màrt 5, 2015 le lasairdhubh

Na innsibh dhomh nach e ficsean-saidheans a tha seo! Seallaibh air an dealbh ùr do bheachlann a tha seo. Leigidh na beachlannan snasail seo leat mil a bhuain gun a bhith a’ cur dragh air na beachan agus gun bhuaireas mòr. Thòisich mi fhìn a’ cumail bheachan nuair a bha mi nam bhalach, mu 14 biadhna a dh’aois. Chòrd e rium gu mòr agus tha mi air a bhith a’ beachdachadh mu thòiseachadh a-rithist anns an Eilean Sgitheanach, ach am measg nan trioblaidean a bha gam chur dheth, ’s e ’s gu bheil buain na mile cho sàrachail, agus cuidachd, cunnartach dha na beachan mur eil thu uabhasach faiceallach. Ach is coltach, ma tha i ag obair mar a thèid a sanasachadh an seo, gu bheil a’ bheachlann ùr seo a’ dèanamh na cùise mòran nas fhasa dhut agus nas sàbhailte dha na beachan. Tha mi ag iarraidh tè.