Air Cuan Dubh Drilseach

’S e nobhail eachdraidh àm-ri-teachd a th’ ann an 2312, le Kim Stanley Robinson, an 17mh nobhail aige, agus gun teagamh, an tè as ainmeil. Thàinig an nobhail a-mach an clò ann an 2012, agus mar a bhiodh dùil bhon tiotail, tha an nobhail stèidhichte trì ceud bliadhna anns an àm ri teachd, ann an 2312. Mun àm sin, chithear gu bheil bithean daonna air ar rian-grèine a coilineachadh air fad bho Mhearcair gu Pliuto, agus ’s e na coilinidhean seo, agus droch staid ar phlanaid dhachaigh, an Talamh, prìomh cuspairean na nobhail. Leanaidh sinn ceathrar charactaran: dealbhadair-tìre eadar-ghnè bho Mhearcair; seòltaire leth-losgainn bhon ghealaich, Tìotan, mu Shatarn; sgrùdaiche-poileis beag bho Mhàrs agus Talamhach òg bho New Jersy, is iad uile a’ siubhail eadar na planaidean agus na gealaichean anns an rian-grèine, an sàs ann an corra atharrachadh mòra a thachras anns a’ bhliadhna fo cheist.

’S ficsean-saidheans fìorasach a th’ ann an 2312. Tha an teicneòlas ann an 2312 uile so-chreidsinn agus a’ leantainn bho na riaghailtean fiosaics mar as aithne dhuinn iad an-dràsta. Chan fhaicear siubhail nas luaithe na leus, mar eisimpleir, ach mìneachadh mionaideach air gnìomh an tìr-chruthachaidh air planaidean cèin. Ach a thuilleadh air sin, tha ùidh làidir aig Robinson anns na caractaran aige, anns a’ bheatha mhoralta agus shaiceòlach aca, agus anns na dàimhean eatarra. Tro shaidheans-ficsean, tha Robinson a’ cnuasachadh air na ceistean: dè th’ ann am beatha fhiachail agus dè an dleasdanas againn dha ar caraidean agus dha ar prionnsabalan, gu h-àraidh nuair a tha e coltach gu bheil na dleasdanasan againn do charaidean agus do phrionnsabalan a’ dol as àicheadh a chèile?

Ann an dòigh, chan eil dad as ùr ann an 2312 a thaobh chuspair. Chithear na h-aon chùraman ann an iomadh nobhail fhicsean-saidheans eile a chaidh foillseachadh o chionn greis: iar-daonnachd, tùr innealta, caitheamh na h-àrainneachd, strì eadar diofar shiostaman poilitigeach agus eaconomach, agus coilineachas anns an rian-ghrèine againn. ’S e na tha a’ comharrachadh na nobhail seo càileachd an sgrìobhaidh innte agus doimhneachd a’ cnuasachaidh air na cuspairean gu h-àrd. Is iongantach cho farsaing ’s a tha eòlas Robinson, gum b’ urrainn dha sgrìobhadh gu h-ùghdarail air cuspairean cho farsaing ri litreachas, feallsanachd, coimpiutaireachd, an àrainneachd, fiosaics, bitheòlas, teòraidh shòisealta agus poileataics.

Coltach ri Iain M. Banks, tha Robinson air fiscsean-saidheans a sgrìobhadh a tha meòrachail agus ioma-chuspaireil — “the fiction of ideas” mar a thuirt Ray Bradbury — ach cuideachd, ficsean-saidheans a tha ag obair mar dheagh sgeulachd spòrsail. Agus ann an 2312, tha Robinson air deuchainneachadh beagan le cruth na nobhail ann an dòigh a chuir Moby Dick nam chuimhne, a’ siubhail air falbh beagan bhon aithris dhìrich àbhaistich, agus eadar na caibideilean aithriseach dhen sgeulachd, a’ cur rithe caibideilean beaga de liostaichean de bhriathran air diofar chuspairean a bhuineas don nobhail, caibideilean sruth-mothachaidh bho eanchainn coimpiutair fhèin-mhothachail, agus caibideilean beaga eile a tha coltach ri earrannan a bha air an gearradh de theacsaichean teòiridheal neo-fhicsean.

Anns an t-seagh seo, tha 2312 rud beag coltach ri ficsean litreachail doilleir, gum feum an leughadair beagan obair a dhèanamh gus an teacsa a ghabhail a-steach, ach a dh’aindeoin sin, mholainn 2312 mar nobhail do chuid nach àbhaist dhaibh ficsean-saidheans a leughadh. Air sàilleabh ’s gu bheil 2312 cho deuchainneach, bhiodh i math mar inntrigeadh don chuid a tha teagmhach mun genre, a’ sealltainn cho farsaing a dh’fhaodadh ficsean-saidheans a bhith.

Chan eil 2312 gun lochd. Aig amannan bha am plot fhèin rudeigin doirbh a chreidsinn. Bha e doirbh a chreidsinn gun robh an ceathrar seo uile an sàs ann am mòran thachartasan cudromach, ach eadar-dhealaichte, air feadh an rian-ghrèine. Agus aig amannan, bha mi a’ faireachdainn gun robh cabhag air Robinson aig an deireadh, gun do chaill e foighidinn anns an sgeulachd aige fhèin. B’ fheàrr leam barrachd mionaideachd mu chuid dhe na tachartasan gaisgeil aig deireadh an leabhair. Ach na gearanan sin gu aon taobh, ’s e sàr nobhail a th’ ann an 2312, airidh air a chliù, air an fhèill agus air na duaisean a choisinn i.

Am measg nan leabhraichean ficsean-saidheans as fheàrr leam, tha Never Let Me Go le Kazuo Ishiguro. Tha Ishiguro ainmeil mar fhear dhe na h-ùghdairean litreachail as buadhaich ann am Breatainn, a choisinn an Duais Booker airson Remains of the Day, agus iomadh urram eile. Is geal a choisinn Ishiguro na h-urraman aige. Cha do thachair mi ri neach a leugh Never Let Me Go nach robh air an deargadh gu domhainn leatha. Tha an sgrìobhadh innte àlainn agus an sgeulachd neo-stràiceil, fìor agus drùidhteach truadh. Bha mi fhathast a’ meòrachadh air an leabhar mìosan as dèidh dhomh crìoch a chur air. Mholainn gu mòr e.

Chunna mi am fiolm dhen nobhail an toiseach, mus do leugh mi an nobhail fhèin; an rathad ceàrr is docha, ach cha chreid mi gun do rinn e diofair. Fhuair mi barrachd às an leabhar air sàilleabh ’s gum faca mi am fiolm an toiseach. Cha channadh tu sin mu dheidhinn mòran fiolmaichean stèidhichte air nobhailean soirbheachail, ach ’s e comharra air cho math ’s a tha am fiolm nach eil e a’ toirt air falbh bhon a gheibhear bhon nobhail, ach ga rìribh, a’ cur ris. Feumas gu bheil an deagh eadar-theangachadh a rinneadh bho nobhail gu fiolm na thoradh air comas an sgrìobhadair sgriobt, Alex Garland. Tha Garland na sgrìobhadair ficsean-saidheans e fhèin. Sgrìobh e an nobhail nuadh diostòpach, The Beach, agus na sgriobtan do 28 Days Later agus do Sunshine. Tha e soilleir gun robh Garland gu math dìleas agus faiceallach nuair a rinn e an tionndadh air Never Let Me Go gu sgriobt fiolm, agus a rèir coltais, tha an dìleas sin stèidhichte air càirdeas fada eadar an dithis ùghdair, mar a mhinich iad ann an agallamh a rinn iad goirid an dèidh dhan fiolm tighinn a-mach:

Is fhiach an t-agallamh air fad a choimhead. Tha an còmhradh eadar na h-ùghdaran smaoineachail agus tha e gu sònraichte inntinneach cluinntinn na thuirt iad mu fhicsean-saidheans anns a’ chiad còig mionaidean. Tuigear gun robh e rud beag doirbh do chuid aideachadh gur e ficsean-saidheans a th’ ann an Never Let Me Go. Anns an lèirmheas aice anns an New York Times, bha Sarah Kerr air a maslachadh gun sgrìobhadh ùghdair litreachail cho cliùiteach ri Ishiguro ann an genre cho ìorasal ri ficsean-saidheans:

The setup is so shocking — in such a potentially dime-store-novel way — that it’s hard to believe at first that it issued from Ishiguro’s desktop. Has one of our subtlest observers gone to pulp? […] Is he setting up house in a pop genre — the sci-fi thriller — in order to quietly upend its banal conventions, as he did with the manor-house elegy in ”The Remains of the Day” and the detective yarn in ”When We Were Orphans”?

Tha rudeigin truadh èibhinn mun tàmailt àrdanaich a ghabh Kerr an seo, cinnteach nach biodh an gaisgeach litreachail aice a’ sgrìobhadh gu dìreach agus gun chleas ann am ficsean-saidheans. Dh’fheumadh gun robh adhbhar eile aige, shaoil i, agus gu dearbh, aig a’ cheann thall, bha Kerr am beachd gun do ghabh Ishiguro ri cunnart sgrìobhadh ann am ficsean-saidheans airson maith na sgeulachd aige, gun do chleachd e an genre ìorasal air adhbharan ealtanta uasal, mar chothrom beachdachaidh air fèin-aithne agus air nàdar cuimhne. Ach an e rud ùr a tha seo, na beachd? Nach eil fèin-aithne agus cuimhne ri chèile nam prìomh chuspairean ann am mòran ficsean-saidheans? Is iongantach cho deiseil ’s a tha cuid beachdachadh air fiach ficsean-saidheans agus iad dearg aineòlach mu fhairsaingeachd an genre.

Ach chì sinn anns a’ bhideo gu h-àrd gun robh beachd fada nas subailte agus fosgailte aig Ishiguro fhèin na bh’ aig Kerr, gun robh e deònach aideachadh nach robh e cho fiosraichte ri Garland mu dheidhinn ficsean-saidheans agus gun robh an sgarradh eadar ficsean-saidheans air an dàrna làimh agus ficsean litreachail air an làimh eile faoin agus gun cus brìgh co-dhiù.

Rinneadh gàirdeachas mòr ris a’ chiad nobhail le Ann Leckie, Ancillary Justice, nuair a thàinig i a-mach an clò an-uiridh. Bha Ancillary Justice gu h-iongantach soirbheachail. Choisinn an nobhail na trì duaisean a bu mhotha ann am ficsean-saidheans ann an 2014: Duais Hugo, Duais Nebula agus Duais Arthur C. Clarke, agus a bharrachd air càileachd an sgrìobhaidh innte, rinneadh mòran iomraidh air a’ choltas eadar Ancillary Justice agus an t-opra-fànais aig Iain M. Banks. Dhùisg an coimeas ri Banks m’ aire gu sònraichte, agus nuair a thàinig an darna nobhail aig Leckie a-mach o chionn greis, Ancillary Sword, ghabh mi an cothrom an dà nobhail a leughadh, tè mu sheachd.

’S e Acillary Justice agus Ancillary Sword a’ chiad dà nobhail ann an sreath de thrì, suidhichte ann an siobhaltas eadar-reultach dan ainm, Iompaireachd na Radch, fo cheannas aintighearna a tha beò mar inntinn-lìonraidh air a sgaoileadh eadar iomadh corp clonnaichte. Tha an sgeulachd san dà nobhail a’ leantainn corp daonna a tha na ealamaid de dh’inntinn luinge-fànais tùrail, Justice of Toren, agus i air tòir dìoghaltais air feall a dh’fhulaing i. Leughar bhon toiseach cuspairean a tha gnathasach anns na nobhailean Cultar aig Banks — longan-fànais tùrail agus inntinnean-lìonraidh — ach cuideachd, coltach ri Banks, tha Leckie a’ cleachdadh ficsean-saidheans mar chothrom cnuasachaidh air ceistean mòra a thaobh teicneòlas, saiceòlas agus nàdar a’ chinne-dhaoine.

Cha do rinn a h-uile duine moladh air an taobh seo dhen obair aig Leckie. Sgrìobh Nina Allan ann an Arcfinity gu bheil “the ideas contained in Ancillary Justice seem disappointingly simple: empires are evil, class systems are oppressive, absolute power corrupts absolutely.” Ach ann an da-rìrirbh, an e sin na h-uile a fhuair Allan àiste? Cha chreid mi gun do leugh Allan is mi fhìn an aon nobhail. Dhomhsa dheth, bha an coluadair eadar na caractaran aig Leckie so-chreidsinn agus ioma-thaobhach. Le bhith a’ leantainn inntinnean-lìonraidh sa chiad phearsa, tha Leckie a’ togail cheistean inntinneach mu fhèin-aithne agus mu shaor-thoil nach gabhadh togail gu furasta ann an genre sam bith eile. Agus a chionn ’s nach eil cultar na Radch ag aithneachadh gnè, tha an t-aithrisiche a’ cleachdadh an riochdair bhoireann, ’she’, air a h-uile duine, nòs a nì an leughadh beagan mì-chinnteach an toiseach, ach an uair sin, fosgailte agus saor. Is iognantach cho cudromach ’s a tha gnè dhuinn ann an tuisgsinn aithris, agus cho eadar-dhealaichte ’s a tha aithris nuair nach eil gnè na phàrt dhith.

Chan eil e cothromach coimeas a dhèanamh eadar Leckie agus ùghdar cho stèidhite ri Banks, is dòcha, ach leis cho coltach ’s a tha cùraman agus cuspairean an dithis ùghdair, tha e inntinneach faicinn far nach eil iad co-ionnan. Chan eil an aon àbhachd dhorcha aig Leckie ’s a bh’ aig Banks. Ann an corra àite far an do dh’fheuch Leckie fella-dhà, cha do dh’obraich i. Agus mar sin, tha an aithris aig Leckie nas dorcha na Banks. Tha an taobh a bharrachd sin aig Banks, an àbhachd dhorcha, ga fhàgail fhathast gun chosmhail, agus tha èis na h-àbhachd sin a’ fàgail an sgrìobhaidh aig Leckie beagan nas dìrich, far a bheil Banks carach agus nas doimhne. Cuideachd, chan eil an aon ùidh ann an susbaint an teicneòlais aig Leckie. Tha Leckie a’ cosg mòran a bharrachd fhaclan air an dàimh eadar na caractaran, agus nas lugha air dealbhadh an t-saoghail a chruthaich i. Chan eil mòran beachd againn air coltas nan longan, mar eisipleir, no cruth nan stèiseanan-fànais anns a bheil mòran dhen sgeulachd san dà nobhail a’ dol air adhart. Ach anns an dòigh seo, tha e soilleir gur e saiceòlas agus dàimhean eadar-phearsanta na cuspairean as cudromaich do Leckie, seach teicneòlas per se.

Tha an dà nobhail air an sgrìobhadh gu cuimir, ach chanainn gu bheil Ancillary Justice nas fheàrr na Ancillary Sword. Bha Leckie mu shia bliadhna ri sgrìobhadh Ancillary Justice — ga tòiseachadh ann an NaNoWriMo is coltach — ach thàinig Ancillary Sword a-mach taobh a-staigh bliadhna as a deidh; aithnichear an ùine a choisg i air a’ chiad tè. Cuideachd, mar darna nobhail ann an sreath de thrì, tha Ancillary Sword a’ faireachdainn car coltach ri drochaid seach nobhail fa leth, agus tha sin do-sheachanta is dòcha. Mheal mi Ancillary Sword co-dhiù agus tha mi a’ dèanamh fiughair mhòr ris an treas nobhail. Air fianais a ciad dà nobhail, tha Lechie a’ dol a thogail air an dìleab a dh’fhàg Banks, ach anns an dòigh aice fhèin a tha uile gu lèir drùidhteach agus ùr.

Ann am beachd mòran, tha Bladerunner na mheòrachadh gun chosmhail air a’ cheist, dè tha e a’ ciallachadh a bhith daonna? Ach anns a’ bhideo gu h-àrd, tha an Nerdwriter air moladh, aig ìre nas doimhne, gu bheil Bladerunner a-mach air ceist eile, ciamar a lorgas sinn ar fèin-aithne anns an t-saoghal nuadh? Agus bho mo thaobhsa, mholainn, nas motha na fèin-aithne no daonnachd, gur ann mu dheidhinn cumhachd a tha Blade Runner. Chithear nach do rinn aon duine taghadh saor anns a’ fiolm, ach an Replicant, Roy Batty, aig an deireadh nuair nach do mhuirt e am Bladerunner, Rick Deckard. Bho Deckard gu Bryant, Rachael, J.F. Sebastian, agus na replicants uile — tha gach caractar fo smachd cuideigin eile. Tha beatha ann am Bladerunner air a bogadh ann an cumhachd, an dà chuid cumhachd follaiseach agus cumhachd falaichte, agus saoilidh  mi gu bheil am fiolm a’ faighneachd nan ceistean, a bheil duine againn ga-rìribh saor anns an an t-saoghal nuadh, agus dè a’ bhuaidh aig teicneòlas air a’ chùis, gar saoradh is dòcha, no gar tràilleachadh barrachd?

Via Laughing Squid.