An t-Adhar Ùr, le Dennis King

an t-adhar ur‘An t-Adhar Ùr,’ le Dennis King, Gairm 107, an Samhradh, 1979, tdd. 204–9.

Nuair a leugh mi ‘An t-Adhar Ùr’, air ball, thug i an nobhail Solaris leis an ùghdar Phòlainneach, Stanislaw Lem, dham inntinn. Tha an dà sgeulachd mu bhithean daonna a’ tachairt ri beatha choigreach a tha uile gu lèir coimheach dhuinn agus nach gabh tuigsinn bhon t-sealladh againne. Ann an Solaris, ’s e cuan beò air planaid chèin a th’ ann, agus anns ‘An t-Adhar Ùr’, ’s e àile ùr a tha a’ tighinn beò air an Talamh fhèin, le cuideachadh bho shaidheantairean Talamhach. Anns an dà sgeulachd mar sin, ’s e tè dhe na ceithir eileamaidean traidiseanta (ùir, uisge, teine is adhar) a tha beò ann an riochd taobh a-muigh tuigse mhic-an-duine, ach feumaidh na h-urracha anns na sgeulachdan gabhail ris a’ bheatha dho-thuisgsinneach roimhpe ann an dòigheigin.

Cuideachd, tha na h-eileamaidean beò anns an dà sgeulachd air an dealbhadh ann an dòigh choltach: bòidheach ach ann an cruth a chuireas ri an àraideachd. Seo an cuan beò ann an Solaris:

The gleaming sheath of the ocean heaves upward to form a vast ball that reflects sky, sun, clouds and the entire horizon in a medley of changing, variegated images. Diffracted light creates a kaleidoscopic play of colour.

Agus seo an t-àile beò anns ‘An t-Adhar Ùr’:

Bha sinn air ar cuairteachadh gu h-iomlan le cruinne fìnealta de sholas luasganach, mar gum b’ ann air ar slugadh le amoeba trìd-shoillseach, dathach.

Anns an dà sgeulachd, cha tèid rèite no dùnadh soirbh a thabhainn dhuinn. Cha tèid na bithean coimheach a thuigsinn a-riamh leis na h-aithrisichean, ach thèid na bithean daonna fhèin atharrachadh le bhith a’ fuireach fa chomhair beatha eile a tha glan às an aithne.

A bharrachd air an sgeulachd phrobhail, tha cleachdadh cànain anns ‘An t-Adhar Ùr’ airidh air iomradh. Chaidh ‘An t-Adhar Ùr’ a sgrìobhadh bho shealladh saidheantair a tha ag obair aig Oilthigh California aig Berkeley, agus ghabh King cùram sònraichte dhen bhriathrachas innte ceangailte ri obair-shaidheans. ’S e ‘ealdhain’ a th’ aige air ‘saidheans’ fhèin, agus mar sin, ‘computair-ealdhain’ air ‘saidheans-coimpiutair’ agus ‘luchd-ealdhain’ air ‘luchd-saidheans’ no ‘saidheantairean’.

Cha do thachair mi ri ‘ealdhain’ ga chleachdadh anns an t-seadh seo roimhe, ach tha e inntinneach. Tha a’ chiall sin ann an Dwelly ceart gu leòr, ach saoil, a bheil ealain a’ ciallachadh ‘science’ barrachd ann an seagh fharsaing mar ‘dòigh-eòlais’ seach anns an t-seagh shònraichte a tha bitheanta an-diugh, mar ‘eòlas-nàdair’?

P.S. Mòran taing do Eoin Ó Murchú airson an sgeulachd seo a thoirt dham aire!

Air a phostadh ann an FS Gàidhlig Tràth | 1 bheachd

Leabhar-d ACDD

Air cuan dubh drilseach-1Tha mi gu math toilichte innse gu bheil ACDD ri fhaighinn a-nis mar leabhar-d (leabhar dideatach/dealain). Bha CLÀR air a bhith ag obair air an leabhar-d o chionn fhada agus tha mi uabhasach taingeil dhaibh gun do rinn iad an saothair seo. Tha e iongantach dhomh, ach is coltach nach e gnìomh dìreach, soirbh a th’ ann idir, ma tha thu ag iarraidh a dhèanamh gu math. Bu chòir dha a bhith furasta, ach tha tòrr obrach ann, a’ dèanamh cinnteach gu bheil coltas ceart air an teacsa eadar na h-iomadh diofar innealan a leughas leabhraichean-d. Tha e ri fhaighinn an toiseach air Amazon, agus ged nach eil CLÀR no mi fhìn idir dèidheil air an ochd-chasach chalpach sin, tha sinn ag aontachadh gu bheil e cudromach gu bheil an aon seasamh aig nobhailean Gàidhlig ri nobhailean Beurla. Tha CLÀR an dòchas gum bi an leabhar-d ri cheannach air an làraich aca fhèin an ceann greis bheag, ma tha sibh ag iarraidh Amazon a sheachnadh uile gu lèir.

Agus ma tha sibh air an leabhar-d a cheannach, ciamar a tha e? Tha e coltach, le Kindle App,  gum b’ urrainnear an leabhar-d a leughadh air I-Pad, air fòn-làimhe Android, neo air coimpiutair-glùìn. Dè an coltas air air an inneal agaibh fhèin? Leig fios dhuinn!

Air a phostadh ann an naidheachd | Sgrìobh beachd

ACDD air Raidió na Life

B’ ann beagan sheachdainean air ais a rinn Róisín Adams on phrògram litreachais, Aon Scéal air Raidió na Life, agallamh le Eoin P. Ó Murchú mun eadar-theangachadh a tha e a’ dèanamh air ACDD bho Ghàidhlig na h-Alba gu Gàidhlig na h-Èireann, agus mur robh cothrom agaibh èisteachd ris, tha an t-agallamh a-nis ri cluinntinn air Soundcloud gu h-àrd. Cuideachd, rinn Aonghus ó Lochlainn lèirmheas air an nobhail agus coltach gun do chòrd i ris! Tha Eoin còir air a bhith ag obair air an eadar-theangachadh gu làidir fad greis a-nis, agus tha sinn an dòchas gun tig e a-mach an clò ann an ùine nach bi ro fhada. Tha mi fhìn a’ dèanamh fiughair mhòr ris. Bidh e aibheiseach math!

Air a phostadh ann an corpas ficsean-saidheans, Ficsean-saidheans | Sgrìobh beachd

Innis Tìlich agus nobhailean

Innis TileAnn an 2013, chaidh alt fhoillseachadh leis a’ BhBC a dh’agair gum biodh neach às gach deichnear ann an Innis Tìle air nobhail fhoillseachadh rè am beatha. B’ e ‘naidheachd bhreugach’ a bha sin ceart gu leòr, ach tha e iongantach an àireamh de leabhraichean a chuirear an clò anns an aon dùthaich mheanbh sin. A’ cleachdadh dàta bho 2010, thèid mu 1,100 leabhraichean fhoillseachadh gach bliadhna, ann an dùthaich le dìreach 320K duine a’ fuireach innte. Ga chur an coimeas, tha mu 58K labhraiche Gàidhlig againn, agus can gu bheil 29K (an dàrna leth) litearra sa chànan, nam bitheamaid a’ foillseachadh aig an aon ìre, thigeadh mu 100 leabhar Gàidhlig a-mach an clò gach bliadhna. Tha sin craicte! Tha mise ag iarraidh 100 leabhar Gàidhlig ùr gach bliadhna. Saoil, dè tha na cnapan-starra as motha a tha gar bacadh?

Air a phostadh ann an Ficsean-saidheans | 4 beachd(an)

Diostopach vs eutopach

utopiaChaidh mi gu clas litreachais aig Mark Wringe an-diugh gus bruidhinn mu dheidhinn ficsean saidheans agus bha còmhradh sgoinneil againn anns an do thogadh iomadh cuspair inntinneach, nam measg, ceist mu dheidhinn ficsean-saidheans diostopach vs ficsean-saidheans eutopach agus mun phoileataics air cùlaibh an dà ghnè sin. Mar cho-thuiteamas, nuair a thàinig mi air ais dhan oifis agus fhad ’s a bha mi a’ gabhail mo chuid lòin, chunnaic mi an t-alt seo air Boingboing, In defense of left-wing space utopias, a bha a’ toirt iomradh air alt a nochd ann an Current Affairs, The Regrettable Decline of Space Utopias. Tha mi air sgrìobhadh mun cheist seo rud beag roimhe ach tha an dà alt gu h-àrd a’ toirt an deasbaid mòran nas fhaide air adhart, agus an ùghdaran a’ beachdachadh air an dreuch aig ficsean diostopach ann an ideòlas ar cultair anns an latha an-diugh:

The slate of previews at every movie theatre has become an indistinguishably sepia-toned effluence of zombies, terrorists, and burnt-out post-apocalyptic hellscapes. […] But my general feeling is that our fondness for dystopian narratives is a pretty nasty indulgence, especially for those of us who live mostly comfortable lives, far-removed from the visceral realities of human suffering. […] Immersing ourselves in narratives where 99% of the characters are totally selfish also engrains a kind of fashionable faux-cynicism that feels worldly, but is in fact simply lazy.

Is toil leam The Walking Dead gu mòr, ach bha mi a-riamh a’ faireachdainn rudeigin salach an dèidh dhomh a choimhead, gu bheil am prògram gu bunasach glèidhteach, taobh-deas na shealladh:

We have come to view utopian narratives as inherently hokey, and preachy. But dystopias are, of course, their own form of preaching; they are preaching another hypothesis about humanity, which, due to moody lighting and oblique dialogue, has an entirely undeserved appearance of profundity, and the illusory farsightedness of a self-fulfilling prophecy.

Tha mi fhìn a’ sgrìobhadh ficsean saidheans diostopach, agus tha mi an dòchas, bho shealladh adhartach, ach tha an dà alt seo a’ toirt orm smaoineachadh: A bheil ficsean diostopach gu bunasach glèidhteach ann an seagh? A bheil cothrom ann am ficsean diostopach teachdaireachd nas adhartaich a chur air adhart, no a bheil e nas fheàrr a bhith a’ feuchainn ri ficsean eutopach a sgrìobhadh, ge b’ e cho doirbh ’s a tha sin?

Air a phostadh ann an Ficsean-saidheans | Sgrìobh beachd

Akira

Choimhead mi am film Anime, Akira (1988), a-rithist aig an deireadh sheachdain. Còmhla ri Blade Runner (1982), tha Akira air làrach mhòr fhàgail air coltas saibeir-punc mar nòs ficsein-saidheans. Is fhada bhon a chunnaic mi mu dheireadh e, agus tha mi a’ smaoineachadh nach eil mo bheachd air atharrachadh cus.  Ged a chanainn, a thaobh coltais, gu bheil Akira buileach àlainn, a thaobh sgeulachd, ’s e tubaist thrèana a th’ ann. Tha am film buileach gun rian. Mar eisimpleir, leugh an còmhradh seo eadar Kaneda agus Kei agus Kei a’ feuchainn ri brìgh an sgeòil a mhìneachadh do Kaneda:

KANEDA: What the hell is this “Akira” thing you keep talking about?

KEI: Ryu told me about it once. He said that Akira is absolute energy.

KANEDA: Absolute energy?

KEI: Humans do all kinds of things during their lifetime, right? Discovering things, building things… Things like houses, motorcycles, bridges, cities, and rockets… All that knowledge and energy… Where do you suppose it comes from? Humans were like monkeys once, right? And before that, like reptiles and fish. And before that, plankton and amoebas. Even creatures like those have incredible energy inside them. Because of genes, I guess. And even before that, maybe there were genes in the water and air. Even in space dust, too, I bet. If that’s true, what memories are hidden in it? The beginning of the universe, maybe. Or maybe even before that.

KANEDA: Hey, what’s the matter? Are you okay? Did you get hit on the head back there?

KEI: Maybe everyone has those memories. What if there were some mistake and the progression went wrong, and something like an amoeba were given power like a human’s?

KANEDA: That’s what Akira is?

KEI: Amoebas don’t build houses and bridges. They just devour all the food around them.

KANEDA: That’s what Tetsuo’s doing? You’re saying he has that kind of energy?!

An do thuig sibh sin? Cha do thuig na mi fhìn. Chan e ficsean-saidheans a tha sin ach seòrsa mablais nua-linneach. Is dòcha gu bheil an còmhradh a’ dèanamh barrachd ciall anns an t-Seapanais thùsaich, ach chan eil cus rian air a’ chòrr dhen sgeulachd nas motha. Ach ann an dòigh, chan eil sin gu diofar. Choimhead mi an dreach ùr ath-mhaighstirichte aig an deireadh sheachdain agus chòrd e rium glan. Tha e dìreach riochdail agus chan eil an sgeulachd chraicte a’ dèanamh gu cus diofar dhan tlachd a fhuair mi às. Mholainn gu mòr e air an alt sin a-mhàin.

Air a phostadh ann an Ficsean-saidheans | Sgrìobh beachd

Bith-spòltadh

“We believe that bio-hacking is the next phase of human evolution.”

Beagan mhìltean tuath air baile m’ àraich, mu letheach slighe eadar Seattle agus Canada, tha Mt Vernon, WA, baile beag far a bheil Amal Graafstra a’ fuireach agus e a’ reic acainn a chleachdar ann an bith-spòltadh aig an taigh. Is toil leam a’ bhideo seo air dà adhbhar: air sàilleabh ’s gu bheil e a’ toirt sealladh seachad air beatha ann an Iar Thuath nan Stàitean Aonaichte mun cuairt air Seattle far an do thogadh mi (le bàtaichean-aiseig, coilltean tiugha agus eileanan beaga brèagha); agus cuideachd, air sàilleabh ’s gu bheil an teicneolas aig Graafstra a’ beantainn ri dà chuspair anns a bheil ùidh agam an-dràsta: teàrainteachd dhideatach agus tar-daonnachd. Saoilidh mi, agus leis a’ bhiast orains anns an Taigh Gheal, gur e an t-àm a th’ ann a bhith a’ smaoineachadh nas doimhne air prìomhaideachd air-loidhne agus cripte-grafachd, cuspairean a lorgas mi gu math doilleir agus doirbh, eadhan ged a bha mi nam rianaire-siostaim UNIX uair nam bheatha. Nach biodh e math nam biodh dòigh shoirbh ann na h-iuchraichean cripte-grafach uile a chumail ann an aon àite, gu litireil ri làimh, nad chorp fhèin? Dhèanadh sin teàrainteachd dhideatach fada na b’ fhasa, nam bharail. Dè ur beachd?

Cuideachd, dè ur beachd air ‘spòltadh’ mar Ghàidhlig air ‘hacking’? Tha iomadh facal againn a tha a’ ciallachadh ‘hacking’ sa Ghàidhlig air alt air choreigin, ach saoilidh mi gu bheil ‘spòltadh’ a’ riochdachadh brìgh a’ bhun-bheachd as fheàrr. A rèir an OED, b’ e seo a’ chiad iomradh air a’ bhun-bheachd ann an clò, bho Tech (MIT):

1963   Tech (Massachusetts Institute of Technology) “Many telephone services have been curtailed because of so-called hackers… The hackers have accomplished such things as tying up all the tie-lines between Harvard and MIT, or making long-distance calls… One method involved connecting the PDP-1 computer to the phone system to search the lines until a dial tone, indicating an outside line, was found.”

Neo-ar-thaing nach eil ‘hacaigeadh’ againn no rudeigin dhen leithid, agus chan eil mi daonnan an aghaidh tar-litreachadh air faclan bhon Bheurla ann an dealbhadh-corpais na Gàidhlig, ach saoilidh mi leis an fhacal ‘hacking’ tha deagh chothrom againn facal tùsach a chleachdadh a thàinig bhon Ghàidhlig fhèin. Dè ur beachd?

Air a phostadh ann an corpas ficsean-saidheans, saibeirneatachd | 2 beachd(an)